Dünya Gümrük Örgütü’nün standart hale getirdiği armonize sistemden alınan ve tüm dünyada ürünlerin tanımlanması ve sınıflandırılması için kullanılan 12 haneli bir koddur. Bu kodun ilk 6 hanesi armonize sistem tarafından belirlenir ve ülkeler tarafından herhangi bir değişiklik yapılmasına izin verilmez, sonraki 2 haneyle beraber ilk 8 hane aynı bölgedeki ülkeler için (örneğin Tüm Avrupa Birliği üyesi ülkeler ve Türkiye’de) ortaktır. Sonraki 2 hane hangi ulusa ait olduğunu gösterirken son kalan iki haneyle beraber ürünün tam istatistik kodu belirlenmiş olur.
Dünya Gümrük Örgütü’ne bağlı 170’den fazla ülkede kullanılmakta olan ürün kodlama sistemine armonize sistem (Harmonized Commodity Description and Coding System, HS Code) denilmektedir.
Armonize sistem;
- Gümrük vergilerinin tespitinde,
- Uluslararası ticaret istatistiklerinin tutulmasında,
- Menşe kurallarının saptanmasında,
- Yerel vergilerin tespit edilip toplanmasında,
- Ticaret müzakerelerinde (Dünya Ticaret Örgütü toplantılarında),
- Nakliye vergileri ve istatistikleri için,
- Dış ticareti kontrollere bağlı ürünlerin izlenmesinde (atıklar, ozon tabakasına zarar veren kimyasallar vb.
Yerli üreticinin korunması ve ithalattan kaynaklanacak vergi kayıplarının önlenmesi amacıyla, eşyanın ithalatında üzerinden vergi hesaplanacak kıymetle ilgili, birim başına asgari bir fiyat belirlenmesi uygulamasıdır. Gözetim uygulaması ilgili eşyanın kıymeti belirlenen birim fiyatın altında kaldığı zaman devreye girer.,
Bir gümrük beyannamesi kapsamında ilgili gümrük tarife istatistik pozisyonundan (GTİP) 10 adet veya daha az miktarda yapılacak olan ithalat, gümrük kıymetine bakılmaksızın gözetim uygulamasından muaftır.
Gözetim Belgesi; Gözetim uygulamasına tabi eşya ancak Ekonomi Bakanlığı tarafından düzenlenecek gözetim belgesi ile ithal edilebilir. Gözetim belgesi gümrük beyannamesinin tescilinde ilgili gümrük idaresince aranır ve gözetim belgesinin bir örneği gümrük beyannamesine eklenerek işlemler yapılır. Gözetim belgesi taleplerine ilişkin başvuru için gözetim belgesi başvuru formunun usulüne uygun bir şekilde doldurulması ve gerekli diğer belgelerle Ekonomi Bakanlığı’na (İthalat Genel Müdürlüğü) iletilmesi gerekmektedir.
Gözetim belgesinin geçerlilik süresi 6 aydır.
Örnek hesaplama; Gözetim uygulamasına tabi bir eşyanın Bakanlık tarafından belirlenen en düşük kıymetinin adet başına 10 $ olduğu ve bu üründen 250.000 $ CIF (İngilizce cost, insurance ve freight kelimelerinin baş harflerinden oluşan ödeme şeklidir) kıymetle 40.000 adet ithal edilmek istendiği varsayımıyla;
Beyan edilen CIF kıymet gözetim uygulamasının alt sınırı olan 400.000 $ (40.000 x 10 $) değerinin altında kaldığı için, dış maliyetler (navlun, sigorta…) yükseltilerek CIF kıymetin istenilen düzeye çıkartılır. Böylece vergi matrahı yükselmiş olur ve devletin vergi geliri artarken ithalatçının maliyetleri yükseldiği için de yerli üreticiye avantaj sağlanmış olur.
Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi (GTS veya İngilizce olarak Generalized System of Preferences, GSP) kapsamında ilgili ülkelerin Türkiye’ye tek taraflı olarak uyguladığı tavizli gümrük vergi oranlarından faydalanabilmek için düzenlenen, eşyanın tercihli menşe durumunu gösteren bir belgedir. Form A belgesi Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği tarafından basılıp dağıtılmaktadır.
Form A belgesi içlerinde Beyaz Rusya, Japonya, Kanada, Rusya ve Yeni Zelanda’nın da bulunduğu birçok ülkeye yapılan ihracatlar için düzenlenebilmektedir. Genel olarak İngilizce veya Fransızca olarak düzenlenen Form A belgesi, Rusya’ya yapılacak ihracatlar için Rusça da düzenlenebilmektedir. Geçerli olabilmesi için Form A belgesinin ihracatçının bağlı bulunduğu ticaret odasına tasdik ettirilmesi gerekli ve yeterlidir.